سید ابوالفضل حسینی

458-488-1390-4-13-11-15-32-F634به برکت نواندیشان دینی، در جهان اسلام و ایران و در اثر آشنایی با علوم مختلفی نظیر زبان شناسی، هرمنوتیک و... ، مباحث قرآنی جدیدی مطرح شده اند، که گاه چالش هایی جدی هم برای صاحبان آن اندیشه ها ایجاد شده است. اکنون و پس از چهل سال از هجرت و ارتحال شریعتی نگاهی به میراث او در این بخش از قرآن پژوهی او خواهیم داشت. شریعتی در مواضع متعدد و به مناسبت های گوناگون به قرآن می پردازد. در"نگاهي به قرآن" و نیز سایر آثار خود با توجه به دانش(ادبی، جامعه شناسی، تاریخ و...) خود و متناسب با زمان، سخنی نو از منظر سبک بیان قرآن و ... ، ارائه می دهد. گاه موضوعی خاص مثل "سوره ی روم، پیام امید به روشنفکر" اختصاصا مورد بحث قرار گرفته است وگاه "سوره ی قدر"، که فهم تازه اش از آن، اعجاب انگیز بوده است. کتاب " کاربرد آیات قرآن در آثار شریعتی" بر همین اساس تنظیم شده است. برای شریعتی قرآن و تفسیر آن، اولویت خاص در اسلام شناسی دارد و عالم دین، در نظر او در مرتبه ی نخست، کسی است که قرآن شناس است. این است که به مفسران قرآن زمان شناس، احترام ویژه می گذاشت. در این متن، بیشتر از مطالب خود شریعتی گزینش و استفاده شده تا خواننده به دریافتی نسبی برسد.

در باره ی زبان قرآن، دیدگاه‌هایی ارائه شده است، مثلا : زبان عرفی، زبان ترکیبی (تلفیقی) و زبان رمز و اشاره (نمادین) و...متن وحی و نزول آیات، بی ارتباط با زمان و مکان و شرایط اجتماعی نبوده است. به همین خاطر است که سخن از شان نزول آیات در تفسیر به میان می آید. بیانات قرآن نیز ترکیبی از اخبار و انشا، حقیقت و مجاز، رمز و تمثیل، کنایه و استعاره و... می‌باشد.

شریعتی در "نگاهی به قرآن"، قبل از بیان سبک قرآن، بیان می کند که "سبک های مختلف ادبي وجود دارد". در مورد یکی از آنها   یعنی سبک سمبوليک می گوید: بعضي معاني هستند که به اندازه‌اي بلند و ظريف و نو هستند که براي بيان آن‌ها ما کلمه نداريم و مجبوريم که آن معني را به رمز بگوئيم و براي بيان آن سمبل انتخاب کنيم. ديگر اينکه گاه مستمع و خواننده يک تيپ نيستند و از تيپ‌هاي گوناگون ترکيب شده اند و از نظر حساسيت‌ها، ضعف‌ها، درجه فهم و ... با هم فرق دارند. بنابراين بايد معني را با رمز بيان کرد تا هرکس با توجه به خصلت و درجه فهم خود، از آن معنائي خاص بجويد. شریعتی در کتابهای" حج" و "میعاد با ابراهیم" جلوه ها ی زیادی از عبادات و مناسک سمبولیک را نشان داده است. البته همه حرف‌هاي قرآن اينطور نيست و بعضي يک بعدي و صريح است. در زبان قرآن غير از رابطه دستوري بين کلمات يک آيه، يک رابطه نامحسوس و پنهاني مرموزي در زير بيان و کلمه‌ها نهفته است.... در سخن ارزشمند و ماندني حافظ نیز چنین ویژگی موجود است. اين حالت (پيوند مرموز کلمات) در قرآن بيش از هر کتابي وجود دارد، .... و ملاک اين تأليف هم هنوز از نظر سبک‌شناسي روشن نيست.

در آثارشریعتی به فراوانی از ادبیات و هنر نمادین و سمبولیک سخن گفته شده است گشت و گذاری در نرم افزار کاریز ( مجموعه آثار دکتر علی شریعتی) نشان می دهد که 348 بار کلمه سمبل ، 100 بار کلمه ی سمبول (22 بار سمبولیک ) و 7 بار کلمه ی نماد(ین) بکار رفته است. وقتی سخنا ن او را در باره ی آدم، حوا ،هابیل، قابیل، ابلیس، حج، حسین وارث آدم، نماز، و ده ها موضوع دیگر مطالعه می کنید، فهمی بیش از آثار پیشینیان حاصلتان می شود. نمونه هایی از برداشت های نمادین شریعتی از فرهنگ دینی: کتاب، ترازو وآهن، تاويل، عمل اصالي و عمل بياني، بيان مستقيم و بيان سمبوليک، حج، هابيل و قابيل، بت‏ها ، سه سمبول قارون، بلعم باعور و فرعون (سه سمبول زر و زور و تزویر) ، طبقات هابيلي و طبقات قابيلي، و.....

 

* آنچه در این بخش درج می‌شود چکیده مقالات دریافتی سمپوزیوم چهلمین یادمان شریعتی است. مقالات در مسیر داوری توسط هیئت علمی سمپوزیوم است و گزیده‌ای از آن‌ها در کتاب مجموعه مقالات سمپوزیوم منتشر خواهد شد.